Tuesday, 29 September 2015

8 antwoorden over het Oekraïens associatieverdrag waardoor je je niet langer een tokkie hoeft te voelen

Thierry Baudet, frontman van het Geenpeil-referendum, gelooft dat de Nederlandse bevolking 'geen stel tokkies is' en dat zij goed en feitelijk over het associatieverdrag met Oekraïne kunnen oordelen.
Het is dan wel jammer dat hij in hetzelfde stuk veel feitelijke uitglijers maakt, zoals dat het associatieverdrag de bevoegdheden van de EU zou uitbreiden en dat het verdrag aanstuurt op een oorlog met Rusland. Ik geloof ook dat Nederlanders slim zijn, maar door dit soort misinformatie worden we wel om de tuin geleid. Een eerlijk debat behoeft een gedegen en feitelijke uitleg over het verdrag. Daarom schrijf ik hier, in het Nederlands nog wel, een heuse 'explainer'.


Hoe is het associatieverdrag met Oekraïne ontstaan?

Het verdrag kende een lange en tumultueuze aanloop. Al sinds 2009 onderhandelt de Europese Unie met Oekraïne (en ook andere landen als Georgië en Moldavië) over partnerschapovereenkomsten. Deze overeenkomsten zijn bedoeld om diplomatieke en economische banden met landen aan te gaan. In dit geval waren de onderhandelingen met wens van beide partijen aangegaan, nadat de pro-democratische Oranje Revolutie de Europees gezinde president Viktor Joesjtsjenko aan de macht bracht. In 2013 zou zo'n overeenkomst getekend worden in Vilnius, maar onder druk van Rusland weigerde de meer Russisch gezinde Viktor Janoekovitsj het verdrag te tekenen. Janoekovitsj, ondertussen bekend van zijn gouden toiletpotten en struisvogelreservaat betaald met vervreemd belastinggeld, werd in Oekraïne al langer gewantrouwd wegens zijn extreme corruptie en banden met het Kremlin. Deze weigering was de druppel die de emmer over deed lopen en de democratisch gezinde Oekraïners kwamen op november bijeen voor een vreedzaam protest op het Maidan-plein in Kiev. Dit protest groeide uit tot een nationale volksbeweging waarbij Janoekovitsj van zijn troon gestoten werd en voormalige 'chocoladebaron' Petro Porosjenko verkozen werd tot nieuwe president van Oekraïne.

Porosjenko, luisterend naar de wensen van zijn bevolking, is ondertussen bezig met een fikse anticorruptiecampagne. Zo kreeg hij al oliebaron en goeverneur van Dnipropretovsk Igor Kolomoisky op zijn knieën nadat de laatste met een eigen militie dreigde op te stomen naar Kiev. Ook heeft hij te maken met Russische soldaten en Russisch-gezinde rebellen die proberen om stukken Oekraïens land over te nemen. Maar als groot speerpunt vervult hij de wensen van de Euromaidan en onderhandelt hij over een associatieverdrag met de Europese Unie. Op 27 juli word het verdrag ingestemd ('geratificeerd') door het Oekraïens en het Europees parlement. Hierna bogen de parlementen van de Europese lidstaten zich over dit verdrag. Wanneer ook zij allemaal groen licht geven treedt dit verdrag in werking. Volgens de planning zal dit op 1 januari 2016 gebeuren. Nederland kan nu echter pas groen licht geven nadat het raadgevend referendum heeft plaatsgevonden.

Wat staat er allemaal in dat associatieverdrag?

Het verdrag is een 2100 pagina's tellend document vol met bepalingen, voorstellen en wederzijdse verplichtingen. Ze is in juristenspeak geschreven, dus niet alles kan even helder zijn voor niet-ingewijden. Mocht je je eraan willen wagen: hier is een link. (alleen de eerste 160 pagina's zijn van daadwerkelijk belang en tenzij je geobsedeerd bent door regels over economische subterreinen kun je door 140 ervan zo doorheenbladeren).

Het verdrag heeft drie grote doelen: economische samenwerking, politieke samenwerking en het verbeteren van het openbaar bestuur in Oekraïne, en samenwerking op het gebied van veiligheid.

De EU en Oekraïne zullen een vrijhandelsunie vormen (artikel 25 ev). Oekraïne zal haar economie omvormen naar de regels van de EU. Te denken valt aan kwaliteitseisen voor Oekraïense exportproducten, het wederzijds opheffen van handelsbarriëres en adequate bescherming op Europese patenten. Dit zorgt ervoor dat we Oekraïense producten veilig kunnen importeren en dat onze bedrijven zich kunnen vestigen in Oekraïne en zo kunnen groeien. 434 daaropvolgende artikelen zorgen ervoor dat voor allerlei deelgebieden van de economie (bijvoorbeeld transport en banken) er goede harmonisatieregels bestaan. Zo worden bepaalde 'regionale producten' als champagne en roquefort beschermd van copycats uit andere gebieden. Gouda en Edammer zijn helaas te laat door de EU erkend om meegenomen te worden in dit verdrag. Of dit een reden is om tegen het verdrag te stemmen laat ik in het midden.

Hiervoor betaald de Europese Unie wel geld aan Oekraïne. Dit bedrag was de afgelopen jaren al zo rond de 150 miljoen euro. Het is nu nog onduidelijk of hier meer geld bijkomt of dat dit bedrag hetzelfde blijft. Wel is het zo dat omdat de EU voor meerdere jaren tegelijk geld begroot dit niet betekent dat Nederland meer geld aan de EU moet betalen hiervoor.
Hiernaast word er gewerkt naar het openstellen van de grenzen voor mensen (artikel 19). Critici als Chris Aalberts zien al doembeelden van massamigratie uit Oekraïne. Dat komt omdat ze het voorgaande artikel (18) niet goed lezen, waarin staat dat individuele lidstaten het recht hebben om op eigen initiatief te besluiten of en welke Oekraïners in hun land komen werken.

Er is overigens geen "ISDS"clausule opgenomen. Dit betekent dat multinationals dus niet staten mogen aanklagen via dit verdrag om gederfde inkomsten door overheidsbeleid terug te eisen. Als er onenigheid bestaat over het naleven van het verdrag mogen een EU-land en Oekraïne wel een arbitragecommissie aanstellen (artikel 300 ev). Dit betekent dat een land ook buiten de "niet-democratische" associatieraad controle kan houden op de juiste invoering van het verdrag.

Politieke samenwerking vindt voornamelijk plaats door veel dialoog te voeren en officiële samenwerkingsfora te creeëren. Dit soort dialogen zijn erg belangrijk om verdragen goed in te voeren, op de hoogte te blijven van elkaars problemen en een goede band te krijgen. Ook zet de EU haar expertise in op het gebied van corruptiebestrijding. De EU heeft hier veel ervaring mee door succesvolle anti-corruptieprogramma's in de nieuwe lidstaten.

Veiligheid word op verschillende manieren bereikt. Zo verbeteren we de samenwerking tussen justitie, wat internationale misdaad en witteboordencriminaliteit kan voorkomen. Ook zal er veel aan kennisuitwisseling gedaan worden (artikels 7 tot 10) wat belangrijk is, zeker bij landen die op dit moment in een conflict betrokken zijn. Zo zullen onze veiligheidsdiensten informatie uitwisselen wat betekent dat we goed kunnen anticiperen op eventuele dreigingen. Dan moet je niet alleen denken aan troepenbewegingen vanuit Rusland maar ook aan bijvoorbeeld wapensmokkel van criminelen Europa in.

Ook op het gebied van vluchtelingenstromen word aan kennisuitwisseling gedaan. Dit is belangrijk met het oog op vluchtelingenstromen die van elders al Europa binnenkomen. In Oekraïne zijn door de conflicten in de Donbas en de Krim ruim twee miljoen mensen ontheemd geraakt. Door dit verdrag kunnen we controleren dat deze mensen adequaat geholpen worden en niet opeens naar de EU trekken zonder dat we dit weten of willen.

Wat erg belangrijk is om mee te nemen is dat dit verdrag de EU niet verplicht tot het sturen van legers naar Oekraïne om mee te vechten in de oorlog daar.

Of dit verdrag keurig word uitgevoerd zal worden gecontroleerd door een Associatieraad (artikel 461), bestaande uit democratisch verkozen ministers, staatshoofden en Europarlementariërs. Critici vinden dit een 'ondoorzichtig anti-democratisch orgaan'. Mij bevreemdt die kritiek me wat en is dit echt zoeken naar een speld in een hooiberg. Deze raad is gebonden aan de regels van dit verdrag, die we kunnen controleren. Chris Aalberts vindt deze controle ongeloofwaardig omdat geen minister er om weggestuurd zou worden. Hetzelfde kan gezegd worden over werkelijk honderden wetsvoorstellen, commissies en overlegplatforms op landelijk niveau. Ook doet hij het hierdoor voorkomen alsof wegsturen de enige vorm van controle is, terwijl maatschappelijke druk, media-aandacht en dergelijke vaak voldoende is om ervoor te zorgen dat een misstand verholpen word. Verder word deze raad gecontroleerd en heeft zij de plicht tot het informeren van het maatschappelijk middenveld (artikel 469). Het EU Burgerplatform hoeft zich met slechts een kort berichtje te melden wanneer zij dit orgaan democratisch willen controleren.


Mocht je even pauze willen, dan is hier een nummer van de populaire Oekraïnse band Boombox.


Is dit verdrag ons opgedrongen door Europa?

Het korte antwoord is nee. Artikel 486 van het verdrag geeft aan dat het verdrag ook pas in werking treedt wanneer alle deelnemende partijen (en daarmee bedoelen ze de instituties en alle soevereine landen) instemmen met dit verdrag.

Een associatieverdrag, hoewel het onderhandeld is vanuit de Europese Unie, is een 'traditioneel' internationaal verdrag. Dat betekent dat ze slechts van kracht word in landen die het verdrag door haar nationale parlement laat goedkeuren. Nederland heeft dus vrij effectief een parlementair veto over dit verdrag gehad. Dit verdrag is vier keer gecontroleerd door Nederlandse democratische vertegenwoordigers. Ten eerste is het opgesteld door de Raad van Europa, waar onze minister-president Mark Rutte zetelt. Vervolgens is hierover gestemd door het Europees Parlement, waar ook Nederlandse parlementariérs in zetelen. Daarna hebben zowel de Tweede als de Eerste Kamer zich hierover gebogen. Zoals gezegd, zij hadden hier effectief een veto over. De PvdD, SP en PVV stemde tegen dit verdrag, de andere partijen stemden voor.

Critici suggereren echter dat dit 'onder druk van de EU' gebeurde. Het levendige debat in de Tweede Kamer geeft hier echter geen bewijs voor. Een voor de hand liggende andere verklaring is dat het meerendeel van de partijen in de Tweede Kamer dit verdrag steunen. Daar kunnen ze veel redenen voor hebben die hieronder toegelicht zullen worden.

Welke bevoegdheden draagt dit verdrag over naar Europa? Is dit een opmaat voor een Oekraïens EU-lidmaatschap?

Dit verdrag gaat niet zozeer over het overdragen van bevoegdheden als wel van het bevestigen van EU-regelgeving. De enige 'extra' bevoegdheid die de EU krijgt is dat zij toezien op het naleven van het verdrag.

Ook is het zeker niet, zoals Baudet en consorten beweren, onvermijdelijk dat hieruit een EU-lidmaatschap volgt. Het veelgebruikte argument dat zij aanhalen is dat Kroatië in 2001 een associatieverdrag ondertekende en in 2013 lid werd van de EU. Hoewel beide zaken feitelijk plaats hebben gevonden is er nul feitelijk verband tussen de twee te vinden. Kroatië heeft haar lidmaatschap te danken aan een aanvraag tot lidmaatschap in 2003, waarna een lang onderhandelingstraject volgde. Zo werd de aanvraag bevroren in 2008 wegens ruzie over de maritieme grenzen met Slovenië. Slovenië is echter tegemoetgekomen, en daardoor kon Kroatië lid worden. Deze episode leert ons dus twee dingen over een eventueel Oekraïens lidmaatschap: ten eerste dat ze apart een aanvraag moet doen voor een lidmaatschap, en ten tweede dat elk afzonderlijk EU-land - dus ook Nederland - een veto heeft over lidmaatschap van Oekraïne. Niet voor niets noemt verdragscriticus Chris Aalberts dit dan ook een leugen.

Het klopt dat het makkelijker word voor Oekraïne om lid te worden wanneer ze voldoen aan de voorwaarden van dit associatieverdrag. Dat komt omdat deze voorwaarden gelijk zijn aan die van de Kopenhagencriteria . Het is daarom ook belangrijk om mee te nemen dat er verschillende landen zijn die dit associatieverdrag hebben en heel expliciet niet lid worden van de EU. Bij Noorwegen en Zwitserland komt dat omdat die landen dat niet willen, bij Turkije komt het omdat de Europese Unie, Frankrijk en Nederland voorop, tegenstribbelt. Het concept van een associatieverdrag is in feite opgesteld omdat Zwitserland (en eerst Groot-Brittannië) geen lid wilde worden van de Europese Gemeenschap. Het verdrag is heel duidelijk bedacht als alternatief voor lidmaatschap en vervult die rol nagenoeg perfect.

Waarom organiseren we dan dit referendum?

Het Burgerplatform EU is hier vrij eerlijk over: liever hadden ze een referendum gevoerd over het budget van de Europese Unie. Maar omdat de referendumwet niet op tijd ingevoerd werd konden ze daar geen referendum over houden, en dus kozen ze maar voor Oekraïne. Interessant genoeg hebben ze veel minder moeite met Georgië en Moldavië, waar dezelfde bezwaren met betrekking tot Russische relaties, vrijhandel en EU-organen bestaan en wiens associatieverdragen tegelijk met Oekraïne ingestemd zijn. Het komt dus over alsof de keuze voor Oekraïne vooral opportuun is.

Er vindt dus een bizar spel plaats waar de ene organisator (Burgerplatform) dit als een debat over EU-bevoegdheden ziet terwijl de andere organisator Poetin en Rusland er met de haren bijsleept. Ik heb daarom ook best wel sympathie met parlementariërs als Pechtold die zeggen waarschijnlijk niet te zullen luisteren naar de uitkomst van het referendum. Zo'n verwarrend debat leidt namelijk niet tot een heldere mening van het volk. Zijn ze voor of tegen vermeerdering van Europese bevoegdheden waar dit verdrag niets over zegt? Of willen ze Oekraïne wel of niet steunen in het opbouwen van hun economie en het vergroten van hun veiligheid?

Aangezien het Burgerplatform zich voorstelt als het volwassen neefje van Geenstijl en consorten lijkt het erop dat dit debat voornamelijk over de EU zal gaan. De vraag die de stemmers zichzelf moeten stellen is dan ook of ze de met bloed bekochte wens van Oekraïners als wisselgeld willen inzetten voor een debat over EU-bevoegdheden.

Omdat ik de niet bijster revolutionaire mening heb dat een referendum zou moeten gaan over het daadwerkelijke verdrag waar een referendum voor aangevraagd is, doemen twee vragen zich op.

Gaan we dankzij dit verdrag oorlogvoeren met Rusland?

Tegenstanders van het verdrag zijn bang dat we hierdoor een (koude) oorlog met Rusland ontketenen. Dit bezwaar is geopolitiek onzinnig en anno 2015 niet langer relevant.

Er is om te beginnen een tijdlijnprobleem met dit argument. We gaan niet een conflict starten met Rusland, daar zit de EU al midden in. Rusland ziet de EU inderdaad als een bedreiging voor haar invloedssfeer. Poetin gelooft dat de uiteenval van de Sovjetunie de grootste tragedie van de laatste eeuw is, en gelooft dat het Westen oneerlijk is geweest met haar verbroken toezeggingen in de jaren 90 dat ze geen lidmaatschappen zou verlenen aan landen binnen haar traditionele invloedssfeer. Onder die landen bevinden zich onder andere EU-leden Polen, Estland, Letland en Litouwen. Deze vertrouwensbanden zijn al ver voor 2013 verbroken, en mochten tegenstanders Rusland willen pacificeren dan moeten ze dus willen dat Polen en de Baltische Staten de EU en NAVO uitgeschopt worden door het Westen omwille van 'stabiliteit'. Wat niet vergeten moet worden is dat wat daarbij verloren gaat de vrije democratische wil van deze landen is. Steun voor de EU is onverminderd het hoogst in de nieuwe EU-lidstaten. Ook het merendeel van Oekraïners steunen het associatieverdrag. De vraag is opnieuw of we 'stabiliteit' (het ontbreken van gewapend conflict) boven de democratische wens en vrijheid van Oost-Europeanen willen stellen.

Er mist daarom ook een uitleg over waarom het terugtrekken van dit verdrag leidt tot een vermindering van spanningen. Ten eerste zal Rusland zich niet terugtrekken uit Oekraïne. Dit kan ze niet doen, deels omdat Crimea geännexeerd is en deels omdat de rebellen in de Donbass door zullen blijven vechten. Ook heeft het Kremlin veel politiek kapitaal van haar bevolking geëist en ziet de Russische bevolking, opgezweept door de staatsmedia, de strijd in Oekraïne als een morele kruistocht. Daarnaast zal Rusland deze ene stap met wantrouwen bekijken, en zolang Nederland ook nog banden onderhoud met andere Oost-Europese landen is het onwaarschijnlijk dat Poetin overtuigd is van deze Nederlandse ommezwaai.

Is er dan een concreet risico dat Rusland een troepenoffensief tegen de EU opricht? Het zou opmerkelijk zijn, gezien ze dat gedurende de hele Koude Oorlog toen haar leger veel groter en moderner was ook niet deed. Meer dan wat plaagstootjes zoals het verbranden van Europees voedsel terwijl 22 miljoen Russen onder de armoedegrens leven komt ze niet. Het leger kon in 2008 al nauwelijks de invasie in Georgië aan en pogingen tot moderniseringen gaan moeizaam dankzij de torenhoge corruptie. De Russische elitetroepen (de 'Spetnatz') worden op dit moment tot het uiterste ingezet door bemoeienis van Rusland in zowel Oekraïne als Syrië. Rusland heeft dus niet de ruimte om een extra front te openen.

Gegeven dat we conflict met Rusland dus onvermijdelijk is, is het dus de vraag hoe we het beste dit conflict kunnen stabiliseren. Het lijkt me evident dat steun ontzeggen aan het vermoeide Oekraïnse leger een gemiste kans is. Nu al zijn er 700.000 Oekraïnse vluchtelingen buiten de landsgrenzen en buurlanden als Polen maken zich terecht zorgen over een verdere toestroom. Wanneer het conflict daar verder escaleert zal deze stroom verder toenemen en kunnen we ook in Nederland een verdere stroom van Oekraïnse vluchtelingen verwachten. Wanneer we onze grenzen veilig willen houden is steun aan de Oekraïnse staat tegen de geradicaliseerde rebellen in Oost-Oekraïne essentieel.

Wat zijn de economische gevolgen van dit verdrag?

Het belangrijkste feit uit het associatieverdrag is dat Nederland de regie heeft over het vergroten van de vrijhandel met Oekraïne. Zo hoeven we niet bang te zijn om arbeidsverdringing van Oekraïners zolang de Nederlandse bevolking daar haar zorgen over uitspreekt.

Daarnaast zijn er grote economische voordelen. Nederland heeft van oudsher een voortrekkersrol in private investeringen in het buitenland en er zijn handelsmissies in Oekraïne opgestart. In het debat in de Tweede Kamer gaf de VVD daarom al aan dat veel Nederlandse investeerders voor dit verdrag zijn. Het verdrag maakt het voor ondernemers veel makkelijker om winstgevende ondernemingen op te bouwen in Oekraïne. Dit is dus een winst voor het Nederlandse bedrijfsleven en de economie.

Natuurlijk zijn er ook altijd zorgen over vrijhandel, globalisering kent winnaars en verliezers. De vrees bestaat dat goedkope Oekraïnse producten onze bedrijven in Nederland zal schaden. Hier zal vooralsnog geen sprake van zijn omdat Oekraïnse producten vaak nog niet voldoen aan de Europese kwaliteitsvereisten. Die vereisten zullen de prijs opdrijven, en het relatief voordeel van Oekraïne verkleinen. Daarnaast exporteert Oekraïne voornamelijk producten die in Nederland niet in bulk geproduceerd worden, zoals ijzer en basisgewassen als graan en zonnebloemolie. Er is dus geen sprake van directe concurrentieHet zal uiteraard zijn dat de prijs van door Oekraïne geëxporteerde producten hierdoor in Nederland lager zal worden. Dit is echter wel goed voor de Nederlandse consument die goedkoper aan haar producten zal komen. De euro's die in de portemonnee blijven kunnen ergens anders aan uitgegeven worden en dit kan nieuwe banen in Nederland creeëren. Om deze reden is internationale handel verreweg de grootste factor die leidt tot welvaartsgroei in de wereld. Critici van wereldhandel - vaak uit linkse hoek - zijn daarom ook voornamelijk tegen de oneerlijke "imperialistische" handelsbarriëres die rijke landen blijven hanteren en arme landen weinig kansen geven om mee te doen aan internationale handel.

Op lange termijn is een douane-unie met Oekraïne ook niet eens zo'n heel gek idee. Experts zijn het erover eens dat Europa een demografische crisis te wachten staat waarbij de arbeidsbevolking ernstig slinkt. Oekraïne zal daar later pas last van hebben en het onderwijs is gefocust op de Engelse taal (die vanaf het basisonderwijs gegeven worden) en op het leren van vaardigheden zoals ICT en ondernemerschap. In Nederland hebben we al jaren een nijpend tekort aan ICT-personeel waar Oekraïne dus mogelijk aan kan voldoen.

Samenvattend vervult Oekraïne dus in de economische behoeften van Nederland zonder dat hier enorme kosten tegenover staan. Economisch is het een no-brainer.
We zijn er bijna. Als pauze kunt u luisteren naar de Russisch-Tataarse zangeres Zemfira. De Tataren zijn een onderdrukte groep in het Crimea, en Zemfira blijft politiek geëngageerd optreden om zich over hun lot te ontfermen.


Wat vindt Oekraïne eigenlijk van dit verdrag?

Één feit moet zwaar meegenomen worden in dit relaas: de Oekraïnse bevolking, eeuwenlang onderdrukt door vreemde mogelijkheden, is een extreem pro-democratisch volk. Vrijheid, democratie en wantrouwen van machthebbers zitten in het DNA van de Oekraïners. In dit prachtige essay voor de vermaarde denktank Brookings Institute doet het Canadese parlementslid Chrystia Freeland de recente geschiedenis van Oekraïne's strijd voor vrijheid uit de doeken.

Oekraïne steunt in meerderheid de EU. Deze meerderheid is ook jaren stabiel. Oekraïne wilt loskomen van het juk van Rusland die meer dan een handelspartner wilt zijn, en wilt toegang tot investeringen uit Europa en export naar de Europese interne markt zodat het land uit het economische dal kan klimmen.

En dit levert een dilemma op voor diegenen die zeggen dat dit referendum over democratie gaat: de mogelijkheid bestaat dat Nederland een democratische wens van Oekraïne torpedeert. De tegenstanders van dit verdrag moeten daarom ook uit kunnen leggen dat Nederland democratisch een verdrag mag afwijzen tegen de democratische wil van Oekraïners in.


No comments:

Post a Comment